فشار خون نوساني چيست؟ علت بالا و پايين شدن فشار، علائم و درمان
فشار خون نوساني چيست؟
فشار خون نوساني به شرايطي گفته ميشود كه عدد فشار خون فرد در فاصلههاي زماني مختلف، تغييرات قابلتوجهي پيدا ميكند و از يك محدوده مشخص بالاتر يا پايينتر ميرود. مقداري تغيير در فشار خون در طول روز طبيعي است؛ براي مثال فعاليت بدني، استرس، خواب، مصرف غذا و حتي تغيير وضعيت بدن ميتوانند باعث بالا يا پايين شدن موقت فشار شوند. با اين حال، زماني كه اين تغييرات شديد، مكرر يا بدون علت مشخص باشند، بررسي پزشكي اهميت بيشتري پيدا ميكند.
گاهي ممكن است فشار خون فرد در مطب پزشك بالا باشد اما در خانه به محدوده طبيعي برگردد و در برخي افراد نيز برعكس، فشار خون در محيط درماني طبيعي بوده اما در ساعات ديگر افزايش پيدا كند. بررسي الگوي فشار در طول شبانهروز ميتواند به پزشك كمك كند علت و شدت اين نوسانات را بهتر ارزيابي كند. در چنين شرايطي، اجاره هولتر فشار خون ميتواند براي پايش منظم فشار خون در منزل و ثبت تغييرات آن، طبق نظر پزشك مورد استفاده قرار گيرد.
علائم نوسان فشار خون
نوسان فشار خون هميشه با علامت مشخصي همراه نيست و برخي افراد ممكن است تنها هنگام اندازهگيري متوجه تغييرات فشار خود شوند. با اين حال، افزايش يا كاهش قابلتوجه فشار ميتواند علائمي ايجاد كند كه بسته به شدت و علت نوسان متفاوت هستند.
از علائم احتمالي ميتوان به سردرد، سرگيجه، احساس ضعف، خستگي، تاري ديد، تپش قلب، تهوع، احساس سبكي سر و عدم تعادل اشاره كرد. در برخي افراد، بالا رفتن فشار خون ممكن است بدون هيچ علامتي اتفاق بيفتد؛ به همين دليل نبود علائم به معناي طبيعي بودن فشار خون نيست.
اگر علائم بهصورت مكرر ايجاد ميشوند يا فرد در زمانهاي مختلف اعداد كاملاً متفاوتي روي فشارسنج مشاهده ميكند، بهتر است به جاي اتكا به يك اندازهگيري، الگوي فشار خون در ساعات مختلف بررسي شود.
فشار خون نوساني در سالمندان
نوسانات فشار خون در سالمندان ميتواند بيشتر مورد توجه قرار گيرد؛ زيرا با افزايش سن، انعطافپذيري عروق كاهش پيدا ميكند و بدن ممكن است در تنظيم سريع فشار خون هنگام تغيير وضعيت، فعاليت يا استراحت با دشواري بيشتري مواجه شود.
برخي سالمندان هنگام بلند شدن از تخت يا صندلي دچار افت فشار و سرگيجه ميشوند، در حالي كه ممكن است در ساعات ديگري از روز فشار خون بالاتري داشته باشند. مصرف چند دارو بهطور همزمان، كمآبي بدن، بيماريهاي قلبي و كليوي و تغييرات طبيعي سيستم عصبي نيز ميتوانند در اين وضعيت نقش داشته باشند.
در سالمندان، تشخيص علت نوسان فشار اهميت زيادي دارد؛ زيرا سرگيجه يا افت فشار ممكن است خطر زمين خوردن و آسيبهاي ناشي از آن را افزايش دهد. پزشك ممكن است براي بررسي دقيقتر، اندازهگيري فشار در ساعات مختلف شبانهروز را توصيه كند.
علت بالا و پايين رفتن فشار خون چيست؟
فشار خون تحت تأثير عوامل مختلفي قرار دارد و به همين دليل بالا و پايين شدن آن هميشه نشانه يك بيماري خاص نيست. استرس و اضطراب، فعاليت بدني، كمبود خواب، مصرف نمك، كافئين، سيگار، كمآبي بدن و تغيير وضعيت از حالت خوابيده به ايستاده از عواملي هستند كه ميتوانند فشار خون را تغيير دهند.
برخي بيماريها نيز ممكن است باعث نوسان فشار شوند. اختلالات قلبي، مشكلات كليوي، بيماريهاي هورموني و اختلالات سيستم عصبي خودكار از جمله شرايطي هستند كه در بعضي افراد با تغييرات غيرطبيعي فشار خون ارتباط دارند.
داروها نيز اهميت زيادي دارند. مصرف نامنظم داروهاي فشار خون، تغيير خودسرانه دوز دارو يا تداخل ميان برخي داروها ميتواند باعث شود فشار خون در طول روز ثبات كافي نداشته باشد. به همين دليل، اگر فرد بهطور مكرر با افزايش يا كاهش فشار مواجه ميشود، نبايد بدون مشورت پزشك داروي خود را تغيير دهد.
علت نوسان فشار خون در خواب
فشار خون در حالت طبيعي هنگام خواب نسبت به ساعات بيداري كاهش پيدا ميكند. اين كاهش شبانه بخشي از ريتم طبيعي بدن است؛ اما در برخي افراد فشار خون هنگام خواب به اندازه كافي پايين نميآيد يا حتي ممكن است افزايش پيدا كند.
آپنه خواب، استرس، اختلالات كليوي، برخي بيماريهاي قلبي، مصرف بعضي داروها و اختلال در ريتم شبانهروزي بدن ميتوانند در تغيير الگوي فشار خون هنگام خواب نقش داشته باشند. آپنه خواب بهخصوص ميتواند با ايجاد وقفههاي مكرر در تنفس و كاهش اكسيژن، فعاليت سيستم عصبي و ضربان قلب را تغيير دهد و بر فشار خون اثر بگذارد.
از آنجا كه اندازهگيري فشار خون فقط در ساعات بيداري نميتواند وضعيت شبانه را بهطور كامل نشان دهد، در صورت تشخيص پزشك، پايش ۲۴ ساعته فشار خون ميتواند اطلاعات دقيقتري درباره تغييرات فشار در زمان خواب و بيداري ارائه كند.
علت افت و افزايش ناگهاني فشار خون
افت يا افزايش ناگهاني فشار خون ميتواند دلايل مختلفي داشته باشد. كمآبي شديد، گرسنگي، ايستادن ناگهاني، مصرف برخي داروها، خونريزي و بعضي اختلالات قلبي يا هورموني ميتوانند با افت فشار همراه شوند. از طرف ديگر، استرس شديد، درد، اضطراب، مصرف محركها يا برخي مشكلات زمينهاي ممكن است باعث افزايش سريع فشار خون شوند.
البته يك عدد غيرعادي در يك نوبت اندازهگيري، بهتنهايي براي تشخيص فشار خون نوساني كافي نيست. بهتر است نحوه اندازهگيري، زمان ثبت فشار، فعاليت فرد و علائم همزمان نيز در نظر گرفته شود.
اگر افزايش فشار خون با درد قفسه سينه، تنگي نفس، اختلال ديد، ضعف يا بيحسي ناگهاني، گيجي يا اختلال در تكلم همراه باشد، فرد به ارزيابي فوري پزشكي نياز دارد.
نحوه تشخيص علت فشار خون نوساني
براي پيدا كردن علت نوسان فشار خون، پزشك ابتدا سابقه پزشكي، داروهاي مصرفي، بيماريهاي زمينهاي، الگوي خواب و سبك زندگي فرد را بررسي ميكند. سپس ممكن است اندازهگيري فشار خون در زمانهاي مختلف روز و در شرايط متفاوت توصيه شود.
يكي از روشهاي كاربردي براي بررسي تغييرات فشار، پايش ۲۴ ساعته فشار خون با هولتر است. اين دستگاه در فواصل مشخص فشار خون را در طول شبانهروز ثبت ميكند و به پزشك امكان ميدهد الگوي فشار هنگام فعاليت، استراحت و خواب را ارزيابي كند.
در صورت نياز، پزشك ممكن است آزمايش خون، بررسي عملكرد كليه، نوار قلب، اكوكارديوگرافي يا بررسي اختلالات خواب را نيز درخواست كند. انتخاب آزمايشها به علائم و شرايط هر فرد بستگي دارد و همه بيماران به يك بررسي يكسان نياز ندارند.
درمان نوسان فشار خون
درمان فشار خون نوساني به علت ايجاد تغييرات فشار، شدت نوسان و وضعيت عمومي فرد بستگي دارد. بنابراين نميتوان براي همه افراد يك روش درماني يكسان در نظر گرفت. در برخي افراد، نوسان فشار با اصلاح سبك زندگي و برطرف كردن عواملي مانند كمآبي بدن، استرس، مصرف زياد نمك يا كافئين كنترل ميشود؛ اما اگر نوسان فشار ناشي از بيماريهاي قلبي، كليوي، هورموني يا مصرف نامناسب داروها باشد، بايد علت زمينهاي نيز درمان شود. به همين دليل، پزشك معمولاً ابتدا الگوي تغييرات فشار خون را بررسي ميكند و سپس درباره روش درمان تصميم ميگيرد.
۱. اندازهگيري منظم فشار خون
اولين قدم براي كنترل فشار خون نوساني، ثبت منظم اعداد فشار است. اندازهگيري فشار در زمانهاي مختلف روز، هنگام بروز علائم و در شرايط مشابه ميتواند به پزشك كمك كند تا متوجه شود فشار خون چه زماني افزايش يا كاهش پيدا ميكند. استفاده از دستگاه فشارسنج بازويي معتبر و رعايت اصول صحيح اندازهگيري اهميت زيادي دارد. همچنين بهتر است نتايج همراه با زمان اندازهگيري و علائمي مانند سردرد، سرگيجه يا تپش قلب ثبت شوند.
در مواردي كه فشار خون در منزل يا مطب الگوي مشخصي ندارد، پزشك ممكن است پايش ۲۴ ساعته فشار خون را توصيه كند. هولتر فشار خون ميتواند تغييرات فشار را در طول فعاليتهاي روزمره و خواب ثبت كند و اطلاعات دقيقتري درباره الگوي فشار خون در اختيار پزشك قرار دهد. اين روش همچنين براي شناسايي برخي الگوهاي غيرطبيعي فشار خون در خارج از محيط درماني كاربرد دارد.
۲. اصلاح سبك زندگي
تغيير سبك زندگي يكي از پايههاي مهم كنترل فشار خون است. كاهش مصرف نمك، داشتن رژيم غذايي متعادل، فعاليت بدني منظم، حفظ وزن مناسب، خواب كافي و مديريت استرس ميتوانند به كنترل بهتر فشار خون كمك كنند. كاهش مصرف الكل و پرهيز از مصرف دخانيات نيز در مديريت فشار خون اهميت دارد.
همچنين مصرف بيش از حد نوشيدنيهاي حاوي كافئين، كمآبي بدن، بيخوابي و استرس شديد ميتوانند در بعضي افراد باعث تغييرات موقت فشار شوند. بنابراين شناسايي و كاهش عواملي كه با افزايش يا افت فشار فرد ارتباط دارند، بخشي از برنامه كنترل نوسان فشار خون است.
۳. تنظيم داروهاي فشار خون
اگر فرد به فشار خون بالا مبتلا باشد، ممكن است پزشك براي كنترل آن دارو تجويز كند. انتخاب نوع دارو، مقدار مصرف و زمانبندي آن به عواملي مانند ميانگين فشار خون، سن، بيماريهاي زمينهاي، عملكرد كليه، خطر بيماريهاي قلبي و ساير داروهاي مصرفي بستگي دارد. هدف اين است كه فشار خون در محدوده مناسب كنترل شود، بدون اينكه دارو باعث افت بيش از حد فشار شود. راهنماهاي جديد نيز بر درمان فردمحور و تنظيم شدت درمان بر اساس شرايط هر بيمار تأكيد دارند.
يكي از اشتباهات رايج در افراد مبتلا به فشار خون نوساني، قطع يا كموزياد كردن خودسرانه دارو بر اساس يك عدد فشار خون است. بالا يا پايين شدن يك نوبت فشار بهتنهايي معمولاً دليل مناسبي براي تغيير دوز دارو نيست و تغييرات درمان بايد با نظر پزشك انجام شود. پايش منظم فشار در منزل ميتواند به پزشك كمك كند تا در صورت نياز، درمان را دقيقتر تنظيم كند.
۴. درمان بيماري زمينهاي
گاهي نوسان فشار خون نتيجه يك مشكل ديگر در بدن است. بيماريهاي كليوي، برخي اختلالات هورموني، مشكلات قلبي، اختلالات خواب مانند آپنه خواب و بعضي داروها ميتوانند در تغييرات غيرطبيعي فشار خون نقش داشته باشند. در چنين شرايطي، كنترل فشار بدون توجه به علت اصلي ممكن است كافي نباشد و پزشك بايد علت زمينهاي را نيز بررسي و درمان كند.
۵. توجه به افت فشار هنگام تغيير وضعيت
در برخي افراد، بهويژه سالمندان، فشار خون هنگام بلند شدن از حالت خوابيده يا نشسته كاهش پيدا ميكند و باعث سرگيجه يا احساس ضعف ميشود. در اين شرايط، بررسي فشار خون در حالتهاي مختلف بدن و ارزيابي داروهاي مصرفي اهميت دارد. تغيير وضعيت بدن بهصورت آهسته، مصرف مايعات كافي در صورت نداشتن محدوديت پزشكي و اصلاح داروها تحت نظر پزشك ميتواند به كاهش اين مشكل كمك كند.
۶. پيگيري منظم وضعيت فشار خون
درمان فشار خون نوساني معمولاً يك فرايند كوتاهمدت نيست. پزشك ممكن است در فواصل مشخص فشار خون، علائم، نتايج اندازهگيريهاي خانگي و پاسخ بدن به درمان را بررسي كند. اگر با وجود رعايت توصيهها، فشار همچنان بهطور مكرر بالا و پايين ميشود، انجام بررسيهاي بيشتر براي پيدا كردن علت ضروري است.
عوارض ابتلا به فشار خون نوساني
اگر نوسانات فشار خون شديد و مكرر باشند و براي مدت طولاني كنترل نشوند، ممكن است سلامت قلب و عروق تحت تأثير قرار گيرد. فشار خون بالا ميتواند به مرور زمان به عروق و اندامهايي مانند قلب، مغز و كليهها آسيب برساند؛ در حالي كه افت فشار قابلتوجه نيز ممكن است باعث سرگيجه، ضعف، زمين خوردن و در موارد شديد كاهش خونرساني به اندامهاي حياتي شود.
با اين حال، خطر عوارض به شدت نوسانات، مدت ادامه آنها، علت زمينهاي و وضعيت عمومي بيمار بستگي دارد. بنابراين هدف از بررسي فشار خون نوساني تنها كنترل يك عدد خاص نيست، بلكه بايد علت تغييرات مشخص و الگوي فشار خون در طول شبانهروز ارزيابي شود.
در صورتي كه پزشك پايش مداوم فشار خون را توصيه كرده باشد، استفاده از هولتر ميتواند اطلاعاتي فراهم كند كه با چند بار اندازهگيري معمولي در منزل به دست نميآيد.
چه زماني بايد براي فشار خون نوساني به پزشك مراجعه كرد؟
اگر فشار خون بهطور مكرر بالا و پايين ميشود، بهخصوص زماني كه اين تغييرات با علائمي مانند سرگيجه، سردرد، تپش قلب، ضعف، تاري ديد، تهوع يا احساس سبكي سر همراه باشد، بهتر است براي بررسي علت به پزشك مراجعه كنيد. همچنين اگر فشار خون در اندازهگيريهاي مختلف روز اختلاف زيادي دارد يا بدون دليل مشخصي مرتباً تغيير ميكند، ممكن است پزشك انجام آزمايشها يا پايش ۲۴ ساعته فشار خون با هولتر را براي بررسي دقيقتر الگوي فشار توصيه كند.
افرادي كه داروهاي فشار خون مصرف ميكنند نيز در صورت تكرار افت يا افزايش فشار، نبايد خودسرانه مقدار يا زمان مصرف دارو را تغيير دهند و بهتر است با پزشك مشورت كنند. در سالمندان، افراد مبتلا به بيماريهاي قلبي يا كليوي و كساني كه اخيراً داروي جديدي شروع كردهاند، پيگيري نوسانات فشار اهميت بيشتري دارد.
اگر فشار خون به ۱۸۰/۱۲۰ ميليمتر جيوه يا بالاتر برسد، ابتدا پس از چند دقيقه استراحت دوباره آن را اندازه بگيريد. اگر همچنان بالا بود، بايد سريعاً با پزشك يا مركز درماني تماس بگيريد. در صورتي كه فشار بسيار بالا همراه با درد قفسه سينه، تنگي نفس، اختلال در تكلم، ضعف يا بيحسي يك طرف بدن، تغيير ناگهاني بينايي يا سردرد شديد و غيرمعمول باشد، مراجعه فوري به اورژانس ضروري است.
برچسب: بالا و پايين شدن فشار خون،
ادامه مطلب